(तथाकथित) सुमार साहित्य आणि विंदा

मराठी साहित्यात मोजके अपवाद वगळता कसदार वाङ्मय निर्माणच झालेले नाही आणि ज्ञानेश्वर-तुकाराम-केशवसुत-मर्ढेकर सोडले तर युगप्रवर्तक(!) कवींचीही वानवा आहे, अशी ओरड अनेकदा ऐकू येते. समीक्षकांनी आणि भालचंद्र नेमाडेंसारख्या लेखकांनीही अशी विधाने केलेली आहेत. (मराठी सिनेमाला ऑस्कर कधी मिळणार या धर्तीवर मराठीत शेक्सपिअर का निर्माण होत नाहीत, या विषयावर अनेक वसंत-हेमंत-शिशिर व्याख्यानमाला रंगतात.) शिवाय लोकप्रिय लेखन हे सवंग लेखन, ते खरे अभिजात साहित्य नव्हेच अशीही एक धारणा प्रचलित आहे. सुहास शिरवळकर, बाबूराव अर्नाळकर तर सोडाच पण पु.लं, व.पु., जी. ए. कुलकर्णी यांच्यावरही असा शिक्का उठवायला मराठी समीक्षकांनी मागेपुढे पाहिलेले नाही. इंग्रजी साहित्याशी याची तुलना केली तर असे आढळेल की, जेफ्री आर्चर, सिडने शेल्डन, फ्रेडरिक फोरसिथ, जॉन ग्रिशम आणि तत्सम लोकप्रिय लेखकांना सहसा असे विनाकारण कमी लेखले जात नाही; तर अशाही वाचनव्यवहाराची निकड समाजाला आहे याचे भान बाळगले जाते. (संदर्भ - माझ्या कॉलेजमधील इंग्रजीचे एक मानद प्राध्यापक)

दलित साहित्याचा अपवाद वगळता, बहुतांशी लेखन हे मध्यमवर्गाभवती केंद्रित राहिले आहे असाही एक आरोप केला जातो. बहुतेक लेखक आणि वाचकही याच वर्गातून येत असल्याने तसे होणे अपरिहार्य आहेच. जसजसा मराठी माणूस इतर उद्योगांत हातपाय पसरू लागेल, देशोदेशींना भेटी देऊ लागेल तसतसे त्याच्या जाणीवांचे व अनुभवांचे क्षितिज विस्तारेल आणि या सर्व गोष्टींचे प्रतिबिंब मराठी साहित्यात उमटेल. अर्थात, हळूहळू का होईना तसे व्हायला सुरुवात झालेली आहेच. 'इडली, ऑर्किड आणि मी' व 'इजिप्तायन' या दोन पुस्तकांचे यावर्षी झालेले प्रकाशन आणि त्यांना लाभलेला उत्तम प्रतिसाद यासंदर्भात प्रातिनिधिक म्हणता येईल.

असो, या तथाकथित सुमार साहित्याविषयी ज्ञानपीठ पुरस्कारप्राप्त कवी विंदांना काय वाटते हे विजया राजाध्यक्षांनी त्यांच्याशी साधलेल्या संवादातून येथे वाचता येईल. (बहुपेडी विंदा - खंड १)

या तटस्थतेचा (लेखननिवृत्तीचा) आणखी काही परिणाम?

- फार महत्त्वाचा एक परिणाम आहे. सांगतो. आता मी स्वतः त्या खेळात नाही. हिरीरी उरलेली नाही. त्यामुळे भोवती जे काही चाललं आहे ते तटस्थपणे बघतो. ज्यांच्या लेखनाला काडीमात्र अर्थ नाही असे वाटत होते, त्यातला अर्थही जाणवू लागतो.

तो कसा काय?

- काही लोकप्रिय लेखकांचं उदाहरण घेऊ. मी ते वाचलेले नाहीत, वाचू शकत नाही, हे सोडा. पण असं वाटतं की, नवशिक्षित समाजासाठी या लेखकांची आवश्यकता आहे. त्यांची सांस्कृतिक भूक हे लेखक भागवतात. त्यांची वाचनाची सवय वाढवतात. सामान्य वाचक बिचारे स्वतःच्या आनंदासाठी वाचतात; कसलाही आव नसतो. 'उच्चभ्रू'पणाची ऐट आणणारी माणसं त्यांच्याहून अधिक घातक असतात. सामान्य माणूसही आपल्या कुवतीनुसार निवड करत असतो. आपण त्यांना काहीच कळत नाही असं कसं म्हणायचं? आणि उच्चभ्रूंना तरी सगळं कळतं असं कुठं आहे? वाचकांचे अनेक थर आहेत, यांतला कोणताही एक थर वंचित ठेवणं हे पाप आहे. म्हणून त्या लोकप्रिय लेखकांनी लिहू नये असं म्हणण्याचा आपल्याला नैतिक अधिकार नाही. आपल्याला ते आवडत नसेल तर आपण वाचू नये. ही गुळमुळीत तडजोड नव्हे; ही जीवनाच्या वस्तुस्थितीची थोडी उशिराच घेतलेली दखल आहे. मी जोपर्यंत लिहीत होतो तोपर्यंत ही दखल मी घेतलेली नव्हती. लोकांनी हे वाचू नये, ते लिहूही नये, असा आग्रह असे. पण आता अनेक प्रकारच्या व अनेक दर्जाच्या लेखनव्यापारांची अर्थपूर्णता पटू लागली आहे.

आजच्या मराठी वाङ्मयाबद्दल तुम्ही एकंदरीने समाधानी आहात!

- अशी कल्पना करा की, वाङ्मय हे एक जंगल आहे. चार उच्चभ्रू लोकांना बाग हवी असते, त्या बागेच्या रचनेबद्दल त्यांच्या काही कल्पना असतात. पण कोणत्याही देशात बागेप्रमाणेच जंगलंही पाहिजेत, वाळवंटं पाहिजेत आणि गवताळ प्रदेशही पाहिजेत. जंगलात सर्व प्रकारची बेगुमानपणे वाढलेली झाडं पाहिजेत. जंगलाची शोभा त्यातच आहे! मराठी वाङ्मयाचं दुर्दैव हे, की या जंगलात महावृक्ष नाहीत. याचा अर्थ मराठीत व्यास-शेक्सपिअर-टॉलस्टॉय-डोस्टोव्हस्की नाहीत. ती तक्रार नाही. ते युगा-युगांनंतर येतात. पण आपल्याकडे त्यांच्या आसपास पोचतील असे वृक्षही नाहीत. याचं दुःख वाटलं पाहिजे. त्याऐवजी आपण दुःख कशाचं करतो? तर अमुक लेखक सामान्य लिहितात आणि ते वाचलं जातं, याचं! आपल्या साहित्यव्यवहाराचा एक भाग - एकमेकांना मोठं करणं, आणि दुसरा भाग - सामान्य लेखक सामान्य आहेत, हे पुनःपुन्हा सांगणं. खासगीत त्यांची टिंगल करणं. प्रत्येकालाच 'हॅम्लेट' आवडेल असं कुठे आहे हो? शेक्सपिअरनं असामान्यांना दिलं तसं सामान्यांनाही भरपूर दिलं. तो अभिरुचीच्या अधोगतीबद्दल कुढत बसला नाही. काव्यक्रांत्या वगैरे भानगडीतही पडला नाही. त्या तोलामोलाची प्रतिभा असली की अनेक गोष्टी आपोआप साधतात. जुन्या मराठी काव्यातील ज्ञानेश्वर व तुकाराम हीच दोन नावं मराठीनं जगात मिरवावी अशी. पण आमच्या ज्ञानबा-तुकारामाच्या गजराला आता ते संतही कंटाळले असतील! त्या जागतिक तोलामोलाचं आम्ही काय केलं?

यावर काही उपाययोजना?

- कवीनं मोकळ्या मनानं, कोणतेही पूर्वग्रह न बाळगता, समीक्षकांची किंवा इतर कसलीही दडपणं येऊ न देता - म्हणजेच आपल्या मस्तीत लिहीत राहावं अन् वाचकानं ते वाचत राहावं. मोठे कलावंत कोणत्याही बाह्य कारणामुळे निर्माण होत नाहीत. आपण मात्र साहित्याचा इतिहास शिकवताना ती कारणमीमांसा करतो. संगती लावून दाखवणं हे माणसाचं व्यसन असतं. रिनेसान्सची मूव्हमेंट, त्यातून मिळालेल्या प्रेरणा, इंग्लंडमधली वाङ्मयाची परंपरा, वगैरे. पण हे सगळं स्ट्रॅटफर्डमधल्या एका अर्धशिक्षित माणसापर्यंत कसं येऊन थडकलं हो? आणि तिथेच का भडकलं हो? त्याच्या ठिकाणीच हा उद्रेक का झाला? 'त्याच्या प्रतिभेमुळे' एवढंच त्याचं खरं उत्तर! किंवा त्याहूनही - त्याला उत्तर नाही, हेच खरं उत्तर!

(अंतर्नाद मासिक, मार्च २००६ अंक)