मर्ढेकरांची मुंबई

न्हालेल्या जणू गर्भवतीच्या, सोज्वळ मोहकतेने बंदर
मुंबापुरीचे उजळीत येई, माघामधली प्रभात सुंदर
सचेतनांचा हुरूप शीतल, अचेतनांचा वास कोवळा
हवेत जाती मिसळून दोन्ही, पितात सारे गोड हिवाळा

डोकी अलगद घरे उचलती, काळोखाच्या उशीवरूनी
पिवळे हंडे भरून गवळी, कावड नेती मान मोडुनी
नितळ न्याहारीस हिरवी झाडे, काळा वायु हळुच घेती
संथ बिलंदर लाटांमधुनी, सागरपक्षी सूर्य वेचती

गंजदार पांढर्‍या नि काळ्या, मिरवीत रंगा अन नारंगी
धक्क्यावरच्या अजून बोटी, साखरझोपेमधे फिरंगी
कुठे धुराचा जळका परिमल, गरम चहाचा पत्ती गंध
कुठे डांबरी रस्त्यावरचा, भुर्‍या शांततेचा निशिगंध

या सृष्टीच्या निवांत पोटी, परंतु लपली सैरावैरा
अजस्त्र धांदल क्षणात देईल, जिवंततेचे अर्ध्य भास्करा
थांब जरासा वेळ तोवरी, अचेतनांचा वास कोवळा
सचेतनांचा हुरूप शीतल, उरे घोटभर गोड हिवाळा

बा. सी. मर्ढेकरांची ही मुंबईवरील कविता शालेय अभ्यासक्रमात कधीतरी होती (बहुतेक ९वी \ १० वी). 'पिपांत मेले'सारख्या दुर्बोध कविता लिहिणारे मर्ढेकर आणि अशी विलक्षण जिवंत कविता लिहिणारे मर्ढेकर हे दोन वेगवेगळे कवी वाटावेत इतक्या या कविता भिन्न आहेत.

मुळातच ही कविता एका निराळ्याच प्रसन्न आणि चपखल उपमेने सुरू होते. त्यानंतर 'काळोखाच्या उशीवरून डोके उचलणारी घरे', 'लाटांमधून सूर्य वेचणारे सागरपक्षी', 'साखरझोपेतील फिरंगी बोटी', 'भुर्‍या शांततेचा निशिगंध' यासारख्या प्रतिमा डोळ्यासमोर उमलती सकाळ उभी करतात. मला वाटते, स्वभावोक्ती अलंकाराचे (एखाद्या जागेचे, प्राण्याचे वा लहानशा घटनेचे सार्‍या बारकाव्यांनिशी केलेल सखोल वर्णन) ही कविता एक उत्तम उदाहरण ठरावे.

तिसर्‍या कडव्यापर्यंत मुंबई बंदराचे वर्णन चढत्या क्रमाने येते आणि शेवटचे कडवे स्वप्नातून वास्तवात आणते. ही शांतता, ही गुलाबी थंडी केवळ अजून काही काळ टिकेल आणि मग नित्याचे रहाटगाडगे सुरू होईल याची जाणीव करून देते.

बंदरासारख्या रूक्ष ठिकाणावर अशी कविता लिहायला मर्ढेकरांचीच कविप्रतिभा हवी. ही कविता पाठवल्याबद्दल कांचनचे विशेष आभार.